وب سایت شخصی مهندس جواد عبدل زاده > نسخه قابل چاپ > تبلور باورداشت مهدویت در اشعار دعبل خزاعی

مسئله موعود آخرالزمان و مهدی موعود اسلام،اصلی است که از زمان نبی خاتم(ص)طی احادیث مختلف و تبیین های آن رسول الهی در ذیل آیات متعدد قرآنی،به صورت کامل برای مسلمین واضح و روشن بیان گردیده و مسلمانان آن را به گوش سر شنیده و به جان فکرت خویش،محفوظ از نسیان داشته اند.طبق آیات قرآنی همچون آیه نهم سوره"صف"که می فرماید"لیظهره علی الدین کله و لوکره المشرکون"(تاتمامی دین را آشکار کند، اگرچه مشرکان ناخشنود گردند)وآیه پنج سوره" قصص"که می فرماید:"ونرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمه ونجعلهم الوارثین"(و اراده کردیم تا ضعیف شدگان زمین منت گذاریم و ایشان را پیشوا و وارث زمین قرار دهیم)،مسلمانان روزگاری را انتظار می کشندکه"ولیّ زمان"بر ظلم و جور،عالم غلبه نموده و حاکمیت حزب الله را بر جهان هستی،حاکم نماید و این امر طبق وعده الهی روزی محقق شده و آن"ولیّ زمان" طبق احادیث نبوی،از نسل فاطمه(س)و نهمین از فرزندان حسین بن علی(ع)خواهد بود.یعنی فرزند امام حسن عسکری(ع)،حجت بن الحسن المهدی(عج).
در طول تاریخ این واقعیت نه تنها در لسان ائمه(ع)تبلور کامل داشته،بلکه شیعیان و حتی اهل سنت و جماعت بارها و بارها به لسان و به قلم،در این باب سخن گفته و به این منجی وعده داده شده،اشاره کرده اند و همین امر خود نشان از عمق باور مهدویت دردل و جان مسلمین دارد.
در قرن دوم هجری شاعری ماهر و باذوق در عالم اسلام رخ می نماید که آوازه او در عمری نزدیک به یک قرن(148-246)،درقرون متمادی در عالم اسلام ماندگار شده و نامش جزو معدود شعرای ماندگار در تاریخ می گردد."محمدبن علی خزاعی"معروف به"دعبل خزاعی"،شاعر کوفی که جدش از ارادتمندان خاندان نبوی(ص)و پدرش از جنگاوران غزوات نبوی و از شهدای لشکر علوی بودندو زمان حیات شش امام معصوم از صادق آل محمد(ع)تا امام حسن عسکری(ع)را درک کرده و خدمت برخی ازاین سلاله زهرا(س)رسیده بود.او را شاعری والاقدر و باذوق،و باطبعی ظریف توصیف کرده و به شاعرو مدیحه سرای اهل بیت(ع) ملقب کرده اند. شعرسرایی او با شجاعت وصف ناپذیرش در مقابله با خلفای عباسی، دعبل را به نگینی در طول تاریخ ادبیات عرب تبدیل وسرآمد بنی خزاعه ساخته است.
آنچه دعبل را در کتب روایی شیعه ماندگار کرده، قصیده بلند بالای معروف اوست که شرح فضایل شهدای آل محمد(ع)را دربیش از 121 بیت از بعثت نبی تا زمانه خویش،به بهانه منازل گوناگون به نظم درآورده و در مرو به خدمت حضرت امام رضا(ع)عرضه داشته و به کرم رضوی به تکمیل آن موفق گردیده است که به قصیده "تائیه" معروف است."اباصلت هروی" از جریان ملاقات دعبل با حضرت ابوالحسن الرضا(ع)در مرو سخن گفته و شرح مبسوط این ملاقات را بیان می دارد که در کتب معتبر شیعی منقول است.
اما آنچه مقصود این نوشتار است،بخش پایانی قصیده دعبل می باشد که ابوعلی،پس از ذکر مصائب وارده از طرف آل امیه و آل زیاد و ظالمان تاریخ درحق اهل بیت خاتم المرسلین(ص)و غصب حق خلافت و حقوق مالی و انسانی از ایشان،در اوج ناامیدی و یاس،چنین برای حضرت ابوالحسن الرضا(ع)می خواند:
فَلَوْ َا الَّذِي أَرْجُوهُ فِي الْيَوْمِ أَوْغَدٍ تَقَطَّعَ قَلْبِي إِثْرَهُمْ حَسراتِ‏
خُرُوجُ إِمَامٍ لَا مَحَالَةَ خَارِجٌ‏ يَقُومُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ وَ الْبَرَكَاتِ‏
يُمَيِّزُ فِينَا كُلَّ حَقٍّ وَ بَاطِلٍ‏ وَ يَجْزِي عَلَى النَّعْمَاءِ وَ النَّقِمَاتِ‏
اگرامیدم به امروز و فردا نبود-جان من از حسرتهای بی شمار برایشان قطعه قطعه می شد
می آید امامی که ناچار خروج خواهد کرد - همویی که با نام و برکات خدا قیام می کند
جدا می کند در میان ما حق را از باطل – و جزا می دهد اعمال خوب و اعمال زشت را
خوب در این ابیات بنگرید که چگونه شاعری با ذوق در زمان حضور امامی معصوم و در اوج اعتقاد به ایشان(دعبل از محبین و شیعیان اهل بیت بوده و حتی شعر خویش را به اجازه و رخصت امام رضا(ع)و به جهت بررسی تقدیم حضرت می نماید)از باوری اصیل سخن گفته و چشم انتظاری خویش را فریاد می زند.چشم انتظاری برای موعودی از برای تحقق عدل و برپایی حق.این همان گواهی تاریخ است به اینکه باورداشت مهدویت،در نهاد تمامی مسلمین از زمان حضور نبی خاتم(ص)به امانت نهاده شده و در عصر اهل بیت(ع)،رفته رفته این باورداشت با معرفت افزونتری همراه گشته است.امام مهدی(عج)همان است که حضرت محمد(ص)معرفی کرده و شرایط زیست و غیبت و ظهوراو نیز،همان روایات نبوی می باشد که در طول 250سال بعد از نبی(ص)،به علم اهل بیت(ع) تبیین بیشتری یافته است.
اجازه دهید روایت ملاقات دعبل با حضرت امام رضا(ع)را در این بخش اندکی بازگو کنیم تا در تفهیم مطلب مددرسان ما باشد.راوی می گویدتا دعبل قصیده را خواند و به این ابیات رسید،حضرت رضا(ع)اشک در چشمانش حلقه زده و شدیدا گریستن.رو به دعبل کرده و فرمودند:((ای خزاعی این دو بیت را روح القدس بر زبان توجاری کرد،آیا می دانی این امام کیست ودر چه زمان قیام می نماید؟))دعبل گفت:نه ای آقای من،نمی دانم مگر آنکه از شما شنیده ام که ازشما امامی خروج کند و زمین را از فساد پاک کرده و از عدل پرکند.امام رضا(ع)فرمود:((ای دعبل،امام بعد از من محمد فرزند من و بعد از محمد فرزندش علی و بعد از علی فرزندش حسن و بعد از حسن فرزندش حجت القائم است که در زمان غیبت،انتظار او کشند و در زمان ظهور،همه اطاعتش کنند.اگر از دنیا باقی نماندمگر یک روز،خداوند آن روز را طولانی کند تا اینکه خروج کرده و زمین را از عدل و دادپرکند،چنانکه از جور و ظلم پرشده بود.))آنگاه امام رضا(ع) فرمود:((و اما اینکه ظهور او چه زمانی خواهد بود،حدیث کردمرا پدرم از پدرش از پدرانش از علی(ع)که به پیامبر(ص)عرض کردندیا رسول الله چه زمان خروج می کند قائم از ذریه تو؟ فرمود:مثل او مثل روز قیامت است که آشکار نکند امر قیامت را مگر خدا و قیامت از حیث شدائد ومحاسبه و مجازات آن در آسمانها و زمین گران و عظیم است و به ناگهان رخ خواهد داد.))
تامل در این روایت ما را به سوی موارد زیر رهنمون می سازد:
1-خروج امامی از اهل بیت نبی خاتم(ص)،برای برپایی قسط و عدل درمیان مسلمین،امری مشهور بوده است.
2-هدف این خروج،پاک کردن زمین از فساد و برپاداشتن عدالت معرفی شده و همگان این هدف را می دانسته اند.
3-خروج بارمعنایی دارد و آن در رویکرد اجتماعی برابر است با قیام بر علیه نظامی که مبتلا به خطا بوده و طبق این روایات دچار فسار،عامل فساد و یا در همراهی با فساد است.
4-این خروج به تایید و نصرت الهی بوده و پشتوانه خدایی دارد.طبعا چنین پشتوانه ای نصیب هرگونه خروج و قیامی نمی تواند باشد،مگر قیامی که برای خدا و در راه خدا بوده باشد.
5-این خروج قطعی است غیر قابل انصراف و بی شک این قطعیت ناشی از وعده ای مستحکم از سوی خدا و یا رسول الهی است و متکی به ایمان و اعتقاد در قلب مسلمین و همین امید،مانع از نفوذ یاس در قلوب مومنین می گردد.
6-این خروج همراه است با آشکار شدن حق از باطل و تفکیک آن واین جداسازی بدون خروج مذکور ممکن نبوده و جامعه دچار اختلاط حق و باطل شده و فساد آن را به خود آغشته ساخته است.
7-نتیجه اعمال نیک و اعمال ناروا و ناپسند بعد از این خروج مشخص شده و حق به حقداران رسیده و ظالمین به جزای خویش خواهند رسید. (این موارد همگی از سه بیتی که دعبل با توجه به باورداشت های درونی و ایمان قلبی خود سروده است قابل استنباط است و آنگاه با اطمینان می شود به این موارد تکیه کرد که امام معصومی آن را به بالاترین درجه ممکن تایید کرده است.)
8-نام این قیام کننده و نسب آن به صورت کامل مشخص شده و امر پنهانی نبوده است.او چهارمین از نسل رضوی و فرزند حضرت امام حسن عسکری(ع)می باشد،که نام و نشان او بارها و بارها در روایات و احادیث اهل بیت(ع)تکرار شده است.
9-این خروج کننده کسی است که غیبتی خواهد داشت و در این غیبت از جامعه،مورد انتظار جامعه خواهد بود برای حضور و انجام قیام و موقع ظهور مورد اطاعت کامل بوده و تمامی اسباب در اطاعت او خواهند بود،برای نیل به اهداف خروجش.
10- تحقق این وعده الهی چنان مستحکم است که حتی اگر یک روز از عمر دنیا باقی مانده باشد،این خروج بوقوع خواهد پیوست و این تذکری است از باب عدم دلسرد شدن و عدم ناامیدی از انتظار برپایی حکومت عدل و قسط.
11-مدت زمان این انتظار امری نیست که در اختیار و علم بشر بوده باشد،بلکه امری است به علم و اراده الهی و تنها مطلع از این امر(همچون امرقیامت)فقط و فقط خداست.
12-شباهت این امر به قیامت فقط از باب پنهان بودن زمانش نیست،بلکه همچون قیامت،این امر نیز امری عظیم بر آسمانها و زمین بوده و البته به ناگاه رخ خواهد داد.
13-شباهت امر قیام امام قائم به امر قیامت،تذکری است از باب پیش بینی آمادگی های لازم از طرف جامعه مسلمین برای این رویداد.که اگر آمادگی نباشد وتوشه ای فراهم نشده باشد،این امر برای ناآماده ها بسیار سخت تر خواهد بود.
14-روایت رضوی با بیان سلسله روایان از معصومین به نبی خاتم(ص)ختم شده است و نشان آشکاری است از حضور باورداشت مهدویت در تمامی دوران های پس از بعثت نبوی و سوال مسلمین از نبی الله(ص)از زمان ظهور قائم،نشانی است از عمق اعتقاد به ظهور امام و اهداف و اثرات این ظهور.
و خوش به سعادت "دعبل خزاعی"که شعرش هم به لسان رضوی مورد تایید قرار گرفت و هم به اشک چشمان هوش ربای آن رئوف معصوم.واین اشک ها بی شک نشانی بوده است از اوج چشم انتظاری حضرت ابوالحسن الرضا(ع)در فراق رویت و درک دوران ظهور قائم آل محمد(ص) که به نقل تاریخ دو بیت از قصیده تائیه دعبل،از لسان مبارک امام رضا(ع)صادر شده که چنین فرموده اند:
وَ قَبْرٌ بِطُوسٍ يَا لَهَا مِنْ مُصِيبَةٍ أَلَحَّتْ عَلَى الْأَحْشَاءِ بِالزَّفَرَاتِ‏
إِلَى الْحَشْرِ حَتَّى يَبْعَثَ اللَّهُ قَائِماً يُفَرِّجُ عَنَّا الْغَمَّ وَ الْكُرُبَاتِ‏
وشهادت صاحب قبری که در طوس واقع خواهدشد- اندوه بزرگی که پیوسته در درون آتش حسرت می افروزد.
آتشی که تا روزحشرشعله می کشد تاروزی که خداوند قائم را برانگیزد-که غبار غم و اندوه را از دل ما بزداید.
امیدم به امروز و فردا
ظهور امامی است دل پاک و قائم
که می آید از راه با نام یزدان
و با یاری حق،به بس بخت نیکِ فراوان
امامی که در ما نمایان کند هرچه حق است و باطل
و پاداش می دارد او نیک کاران و هم می دهد بس عقوبت
همه بددلان را.(شعر ازعزیزالله حاجی مشهدی)
و مانیز چشم انتظار آن روز موعدیم که غم از چهره زوده و چشم به لسان امام باشیم.